«Квір-Арменія»: Расказваем, як ерэванская драг-сцэна выйшла з ценю і чаму гэта палохае кансерватараў

Ерэван заўсёды лічыўся горадам строгіх традыцый, але ў апошнія гады тут адбылося нешта нечаканае: драг-культура, якая доўгі час хавалася ў сакрэтных офісах НДА, пачала запаўняць клубы і станавіцца часткай гарадской павесткі. На гэта паўплывалі і «аксамітная рэвалюцыя», і масавая міграцыя расіян пасля пачатку вайны ва Украіне. «Doberman media» распавядае, як армянскія драг-квін змагаюцца за права на самавыяўленне ў адной з самых гамафобных краін Еўропы, чаму арэнда жылля стала для іх пытаннем бяспекі і як вобразы «каралеў» выкарыстоўваюць у палітычнай барацьбе.

«Маці армянскага драгга» і абцасы на скотчы

Гісторыя сучаснага армянскага драгга пачалася не з бляску сафітаў, а з імправізацыі ў закрытых прасторах. Лео, якую сёння называюць «маці армянскага драгга», успамінае сваё першае выступленне як поўны хаос: у яе не было ні касцюмаў, ні прафесійнага грыму, а абцасы давялося прышпільваць да ног скотчам. У той час, каля 2017 года, драг-артыстаў лічылі «фрыкамі» нават унутры ЛГБТ-супольнасці. Выступленні праходзілі ў асноўным на мерапрыемствах, спансаваных праваабарончымі арганізацыямі, такімі як Pink Armenia, і часта падвяргаліся цэнзуры з боку саміх арганізатараў.

Доўгі час галоўнай кропкай адліку для квір-супольнасці быў 2012 год, калі ў Ерэване радыкалы ўзарвалі DIY-бар. Гэта падзея на дзесяцігоддзе загнала культуру ў цень. Аднак пасля «аксамітнай рэвалюцыі» 2018 года ў грамадстве з’явіліся надзеі на дэмакратызацыю. Хоць прэм’ер-міністр Нікол Пашынян публічна прызнаваў ролю жанчын у пратэстах, рэальных змен у гендарнай палітыцы адбылося няшмат: у кабінеце жанчыны засталіся ў відавочнай меншасці, а пытанні правоў ЛГБТ па-ранейшаму ігнаруюцца ўладамі.

Эфект рэлакацыі: Як расіяне змянілі ерэванскія клубы

Сапраўдны тэктанічны зрух адбыўся ў 2022 годзе. Пасля пачатку поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну і наступнай мабілізацыі ў Арменію хлынулі дзясяткі тысяч расіян. Сярод іх было шмат квір-бежанцаў, якія ўцяклі ад рэпрэсіўнага расійскага заканадаўства.

Гэта змяніла ерэванскую сцэну двума спосабамі: з’явілася новая аўдыторыя і прафесіяналы і змянілася ўспрыманне «чужога».

Калі раней драг-шоу збіралі некалькі дзясяткаў чалавек у падвалах НДА, то цяпер на «Драг-бал» прыходзяць сотні гледачоў, а ў клубах накшталт Poligraf выступаюць артысты новай хвалі: Lady Die, Gigi Aries, Frigid Bardo.

У Ерэване нават з’явіўся падабенства міжнароднай пераемнасці: расійская драг-артыстка Молі, якая ўцякла з РФ пасля рэйдаў і абвінавачанняў у «экстрэмізме», заснавала ў Арменіі свой драг-хаус, стаўшы «маці» для новага пакалення мясцовых выканаўцаў.

Двайныя стандарты і «смешныя жанчыны»

Армянскае грамадства дэманструе дзіўны дуалізм. На мясцовым тэлебачанні дзесяцігоддзямі папулярныя мужчыны-комікі (напрыклад, былы мэр Ерэвана Айк Марутян або Гарык Папоян), якія пераапранаюцца ў жанчын дзеля смеху. Гэта лічыцца нармальным і вясёлым. Але як толькі пераапрананне становіцца часткай квір-ідэнтычнасці або палітычнага выказвання, рэакцыя змяняецца на агрэсію.

Драг-квін Гарик (вядомы як Карабіна), які стаў героем дакументальнага фільма «Каралева і адвакат», расказвае, як складана сумяшчаць жыццё ў патрыярхальным грамадстве з мастацтвам драг. Нягледзячы на варожасць (93% насельніцтва настроены да ЛГБТ негатыўна), ён спрабуе «будаваць масты», ствараючы традыцыйную сям’ю з жанчынай-адвакатам, і пры гэтым працягваючы выступаць.

Эканоміка выжывання: арэнда як прысуд

Рост папулярнасці драг мае і адваротны, трагічны бок. З-за наплыву мігрантаў кошт арэнды жылля ў Ерэване ўзляцеў у разы — аднапакаёўкі падаражэлі з 150 да 500 долараў. Для маладых квір-армян, якія часта працуюць на нізкааплатных работах, гэта стала катастрофай.

Многія былі вымушаныя вярнуцца ў сем’і, дзе іх не прымаюць. Паводле даных Pink Armenia, гэта прывяло да рэзкага росту выпадкаў хатняга гвалту: калі ў 2023 годзе было зафіксавана 22 выпадкі, то ў 2024-м — ужо 38. Квір-людзей замыкаюць дома, падвяргаюць катаванням і пазбаўляюць сродкаў сувязі.

Палітычная зброя і страх перад паліцыяй

Дрэг-культура ў Арменіі застаецца глыбока палітызаванай не па сваёй волі. Падчас перадвыбарных кампаній апазіцыя выкарыстоўвала нейрасеткі для стварэння фейкавых выяў Нікала Пашыняна побач з дрэг-квін, каб дыскрэдытаваць яго «праеўрапейскі» курс у вачах кансерватараў.

Рызыка фізічнага гвалту таксама нікуды не знік. Адно з нядаўніх прайд-шоў у Ерэване скончылася экстраннай эвакуацыяй, калі пасля абмараку артысткі на месца выклікалі хуткую і паліцыю. Пасля мерапрыемства за адной з каралеў гнаўся мужчына з нажом, выкрыкваючы гамафобныя абразы. Паліцыя, як адзначаюць актывісты, часта праяўляе нечуллівасць або агрэсію падчас рэйдаў.

Што далей?

Нягледзячы на пагрозы, ерэванскі дрэг працягвае развівацца. З «шоу фрыкаў» ён ператвараецца ў форму сучаснага мастацтва, якая асэнсоўвае нацыянальную ідэнтычнасць, выкарыстоўваючы вобразы з кіно Параджанава і армянскай літаратуры.

«Мы больш не можам проста баяцца і сядзець у шафе, — кажа Лео. — Мы павінны быць смелымі і жыць сваёй праўдай».

Для Арменіі, што завісла паміж савецкім мінулым і імкненнем у ЕС, дрэг-культура стала лакмусавай паперкай: ці гатовая краіна прыняць індывідуальную свабоду як рэальную каштоўнасць, а не толькі як лозунг з плошчы Рэспублікі.