Скрэп замест бензіна. Пакуль Пуцін ваяваў з геямі, у Расіі скончылася паліва

Раніцай 21 чэрвеня Сяргей Аксёнаў паведаміў, што на ўсіх АЗС Крыма спынены адпуск паліва — наяўнымі, карткай, па талонах. Бензін цяпер толькі для дзяржаўных службаў. Звычайным кіроўцам — нічога. Гэта ўжо другі паліўны крызіс на паўвостраве за дзевяць месяцаў: мінулай восенню таксама стаялі ў чэргах, таксама ўводзілі талоны, таксама прасілі не запраўляць каністры.

Улады тлумачаць тое, што адбываецца, ударамі ўкраінскіх дронаў па бензавозах і лагістычных маршрутах. Гэта праўда — але не поўная. Дроны б'юць па інфраструктуры, якая і без іх гадамі дэградавала. Да моманту, калі ЕС у 2022 годзе забараніў пастаўкі абсталявання і каталізатараў для расійскіх НПЗ, залежнасць галіны ад імпартных рэагентаў па асобных пазіцыях перавышала 90%. Заходнія кампаніі — Shell, BP, ExxonMobil — сышлі з Расіі разам з тэхналогіямі, сэрвіснымі кантрактамі і інжынерамі. Расійская нафтаперапрацоўка да 2026 года, паводле даных агенцтва Argus, адкацілася да ўзроўню 2010 года.

Гэта не наступствы вайны. Гэта яе ўмова — створаная задоўга да лютага 2022-га.

У 2013 годзе Пуцін падпісаў закон аб забароне «гей-прапаганды». Расійскія чыноўнікі тлумачылі гэта абаронай дзяцей і традыцыйных каштоўнасцяў. Насамрэч закон быў часткай большага развароту: Расія афіцыйна аб'яўляла сябе цывілізацыйнай альтэрнатывай ліберальнаму Захаду. Гей, замежныя агенты, незалежныя медыа і заходні капітал змяшчаліся ў адзін спіс — усё гэта было «чужым», усё гэта падлягала выцясненню.

Гэта быў палітычны выбар. У яго аказалася канкрэтная цана — і плацяць яе цяпер на крымскіх запраўках.

Shell, BP і ExxonMobil сышлі з Расіі не таму, што не любяць грошы. Яны сышлі таму, што дзяржава, якая саджае людзей за вясёлкавы сцяг і аб'яўляе міжнародныя праваабарончыя арганізацыі «нежаданымі», перастала быць прадказальным партнёрам яшчэ да вайны. Вайна толькі зафіксавала тое, што Пуцін будаваў дваццаць гадоў: краіну, закрытую для ўсяго, што ён лічыў пагрозай. Разам з геямі і журналістамі за перыметр выцеснілі інжынераў, тэхналогіі і інвестыцыі.

Санкцыі ЕС забаранілі пастаўкі ў Расію тэхналогій для НПЗ, абсталявання для перапрацоўкі нафты і каталізатараў. Праграму мадэрнізацыі расійскіх заводаў давялося зрушыць мінімум да 2028 года — таму што яна першапачаткова будавалася на імпартным абсталяванні. Залежнасць расійскай нафтаперапрацоўкі ад імпартных хімічных рэагентаў на момант увядзення санкцый складала: па антыпенніватарах — 80%, па інгібітарах карозіі — больш за 90%, па нейтралізатарах — звыш 95%.

Кіраўнік Мінэнерга Цівілеў у сярэдзіне 2025 года публічна прызнаў: рамантаваць НПЗ стала складана з-за санкцый. Гэта прызнанне ад чыноўніка, які гадамі расказваў пра «імпартазамяшчэнне» і тэхналагічны суверэнітэт. У «Раснафты» — найбуйнейшай нафтавай кампаніі краіны — падаюць аб'ёмы здабычы і даходы, тэхналагічнае адставанне не дазваляе распрацоўваць наяўныя радовішчы, а самы перспектыўны праект «Усход Ойл» не рухаецца з месца.

Крым у гэтай гісторыі — ідэальная мадэль у мініяцюры. Паўвостраў анэксавалі ў 2014-м і неадкладна адрэзалі ад нармальнай рынкавай лагістыкі. Сам Аксёнаў тлумачыў паліўныя праблемы «адсутнасцю вертыкальна інтэграваных нафтавых кампаній» у рэгіёне. Іншымі словамі: рынку няма. Інфраструктуры няма. Канкурэнцыі няма. Ёсць дзяржава, талоны і чэргі.

Калі крызіс працягнецца, паводле ацэнак мясцовых эканамістаў, цэны на прадукты харчавання могуць вырасці ад 30 да 100 працэнтаў. Тарыфы на таксі ўжо выраслі ўдвая. Мінэнерга запусціла анлайн-навігатар з данымі пра наяўнасць бензіну — як у горадзе, дзе прадукты па карточках.

Дзяржава, якая пераследуе геяў, закрывае замежныя кампаніі і саджае журналістаў, выявіла, што не ўмее перапрацоўваць нафту без заходніх каталізатараў. Гэта не іронія гісторыі. Гэта яе механіка. Калі ты ўзводзіш сцяну паміж сабой і «чужымі каштоўнасцямі», па другі бок гэтай сцяны застаюцца не толькі правы чалавека — там застаюцца тэхналогіі, інвестыцыі і інжынеры.

Па ацэнках «Новай газеты — Еўропа», цяпер з абмежаваннямі працуе амаль трэць магутнасцей НПЗ краіны. Дэфіцыт не абмежаваны Крымам — жыхары Курскай і Белгарадскай абласцей скардзяцца на недахоп паліва, у Маскве, Падмаскоўі і Пецярбургу ўводзяць абмежаванні на продаж.

Заўвага рэдакцыі: Doberman.media прытрымліваецца пазіцыі міжнароднага права і выкарыстоўвае вызначэнне статусу Крыма ў адпаведнасці з рэзалюцыямі Генеральнай Асамблеі ААН. Крым з'яўляецца тэрыторыяй Украіны, часова акупаванай Расійскай Федэрацыяй. Упамінанне расійскіх органаў улады і адміністрацыйных структур у матэрыяле не азначае прызнання расійскага суверэнітэту над паўвостравам.