Як адзін рэйд у нью-ёркскім бары змяніў свет. Расказваем, як Стоўнволл прымусіў лекараў і палітыкаў перагледзець стаўленне да гомасексуальнасці

У ноч на 28 чэрвеня 1969 года адбылася падзея, якая назаўсёды змяніла ход гісторыі барацьбы за правы чалавека: паліцэйскі рэйд у нью-ёркскім гей-бары «Stonewall Inn» перарос у стыхійнае паўстанне. Гэты інцыдэнт часта называюць «паданнем Бастыліі» для руху за правы ЛГБТ, бо ён азнаменаваў пераход ад палітыкі асіміляцыі да адкрытага супрацьстаяння дыскрымінацыі.

Эпоха пераследу і Грынвіч-Вілідж

У 1950—1960-я гады гомасексуальнасць у ЗША была фактычна па-за законам; дзеянні па ўзаемнай згодзе лічыліся крымінальным злачынствам амаль ва ўсіх штатах, а псіхіятры выкарыстоўвалі варварскія метады «лячэння», такія як электрашок і лобатамія. Прадстаўнікі ЛГБТ-супольнасці былі вымушаны весці двайное жыццё, асцерагаючыся звальненняў і публічнага ганьбавання.

Да падзей у Стоўнволе жыццё гомасексуалаў у ЗША было спалучана з пастаянным страхам і дыскрымінацыяй, бо гомасексуальныя дзеянні па ўзаемнай згодзе лічыліся крымінальным злачынствам амаль ва ўсёй краіне. У некаторых штатах людзей маглі пажыццёва змясціць у псіхіятрычную ўстанову толькі па падазрэнні ў гомасексуальнасці. У 1950-я гады тысячы людзей былі звольнены з арміі і дзяржаўных структур у ходзе кампаніі па барацьбе з «зняверанымі», якіх лічылі пагрозай нацыянальнай бяспецы. Афіцыйная медыцына ў асобе Амерыканскай псіхіятрычнай асацыяцыі (АПА) класіфікавала гомасексуальнасць як сацыяпатычнае расстройства асобы. Для «лячэння» ўрачы прымянялі варварскія метады: лабатамію, кастрацыю і электрашокавую тэрапію. Нават звычайнае з’яўленне ў вопратцы, якая не адпавядала біялагічнай падлозе, было законнай падставай для арышту.

Раён Грынвіч-Вілідж стаў прытулкам для тых, хто не ўпісваўся ў грамадскія рамкі, а бар «Stonewall Inn» на Крыстафер-стрыт быў адным з нямногіх месцаў, дзе маглі збірацца самыя маргіналізаваныя групы: драг-квін, трансгендарныя людзі і бяздомная квір-моладзь. Нягледзячы на тое, што ўстанову кантралявала мафія і яна не мела ліцэнзіі на алкаголь, яно было адзіным месцам у горадзе, дзе наведвальнікам дазвалялася танцаваць друг з другам.

Ноч паўстання

Рэйд пачаўся ў 1:20 ночы, калі паліцыя без папярэджання ўварвалася ў бар у разгар весялосці. Звычайна наведнікі пакорна падпарадкоўваліся праверцы дакументаў, але ў тую гарачую суботнюю ноч сітуацыя выйшла з-пад кантролю. Замест таго каб разысціся, выведзеныя з бара кліенты засталіся на вуліцы, і неўзабаве вакол будынка сабралася натоўп у сотні чалавек.

Спантанны супраціў успыхнуў, калі паліцыя прымяніла сілу да затрыманых. У паліцэйскіх паляцелі манеты, камяні і бутэлькі, а самі афіцэры былі вымушаныя забарыкадавацца ўнутры бара пад націскам раззлаванай натоўпу. Ключавымі фігурамі пратэсту сталі такія актывісткі, як Марша П. Джонсан і Сільвія Рыверa, чыя лютасць і рашучасць натхнілі астатніх на барацьбу. Сутыкненні з паліцыяй працягваліся да чатырох раніцы і аднаўляліся на працягу некалькіх наступных начэй.

Паўстанне ў Стоўнволе радыкальна змяніла тактыку актывістаў, змусіўшы медыцынскую і палітычную супольнасць перагледзець свае погляды:

Пералом у медыцыне
Пасля Стоўнвола актывісты перайшлі да тактыкі «шок-акцый» (zap actions). У маі 1970 года на з'ездзе APA ў Лос-Анджэлесе яны сарвалі паказ фільма пра выкарыстанне электрашоку для «лячэння» геяў, адкрыта назваўшы лекараў саўдзельнікамі катаванняў і варварамі.. Гэта непасрэдны ціск і праца такіх актывістаў, як Фрэнк Камені, прывялі да таго, што ў снежні 1973 года APA аднагалосна прагаласавала за выключэнне гомасэксуальнасці са спісу псіхічных расстройстваў. Актывіст Лу Саліван таксама дабіўся ад лекараў прызнання таго, што сэксуальная арыентацыя і гендэрная ідэнтычнасць з'яўляюцца асобнымі паняццямі.

Палітычны зрух
Адразу пасля бунтаў узніклі агрэсіўныя палітычныя арганізацыі, такія як Фронт вызвалення геяў і Альянс гей-актывістаў. Яны пачалі пераследаваць палітыкаў на публічных мерапрыемствах, патрабуючы прызнання сваіх правоў, што, напрыклад, прымусіла мэра Нью-Ёрка Джона Ліндсі і будучага кангрэсмена Эда Коця паабяцаць спыніць аблавы на бары. З цягам часу гэта прывяло да з’яўлення першых адкрытых геяў у палітыцы, такіх як Гарві Мілк у Каліфорніі. У рэшце рэшт дзесяцігоддзі барацьбы прывялі да таго, што ў 2019 годзе камісар паліцыі Нью-Ёрка афіцыйна папрасіў прабачэння за рэйд 1969 года, прызнаўшы дзеянні паліцыі і законы таго часу дыскрымінацыйнымі і неправільнымі.

Нараджэнне сучаснага руху

Падзеі ў Стоўнволе прывялі да імгненнай палітызацыі супольнасці. На працягу некалькіх месяцаў у Нью-Ёрку былі створаны Фронт вызвалення геяў (Gay Liberation Front) і Альянс гей-актывістаў (GAA), якія пачалі адкрыта патрабаваць грамадзянскіх правоў і прызнання годнасці.

Праз роўна год пасля паўстання, 28 чэрвеня 1970 года, de eerste in de geschiedenis plaatsgevonden Марш вызвалення Крыстафер-стрыт, які паклаў пачатак традыцыі штогадовых прайд-парадаў па ўсім свеце. Бісексуальная актывістка Брэнда Говардвядомая як «Маці прайда», адыграла вырашальную ролю ў каардынацыі гэтага першага маршу і папулярызацыі самога тэрміна «прайд».

Спадчына Стоўнуола сёння

Сёння «Stonewall Inn» прызнаны Нацыянальным гістарычным помнікам ЗША. У 2019 годзе, напярэдадні 50-й гадавіны бунтаў, камісар паліцыі Нью-Ёрка Джэймс О’Ніл афіцыйна папрасіў прабачэння за дзеянні паліцыі ў 1969 годзе, назваўшы іх дыскрымінацыйнымі і няправільнымі. Унутры бара была створана Нацыянальная сцяна гонару ЛГБТ, увекавечыўшы імёны першапраходцаў і герояў руху. Паўстанне ў Стоўнволе застаецца сімвалам таго, як імкненне да свабоды і годнасці здольнае ператварыць стыхійны пратэст у глабальны праваабарончы рух.