Чорныя палосы: як расійская кніжная індустрыя адаптуецца да новай рэальнасці, вырэзваючы тэмы вайны і ЛГБТК

У Расіі цэнзура ў кніжнай індустрыі набыла сістэмны і беспрэцэдэнтны характар, ператварыўшыся ў маштабную інфраструктуру кантролю, якая ахоплівае ўвесь цыкл — ад рукапісу да паліцы крамы. Пасля пачатку поўнамаштабнай вайны супраць Украіны выдавецтвы масава выдаляюць з тэкстаў згадкі пра «няжаданыя» тэмы, ператвараючы кнігу з крыніцы ведаў у аб’ект ідэалагічнай апрацоўкі.

«Блэкаўт» як новы стандарт

Візуальным сімвалам гэтай палітыкі стаў так званы «блэкаўт» — фізічнае зафарбоўванне фрагментаў тэксту чорнымі палосамі. Калі раней гэты прыём выкарыстоўваўся ў мастацтве як форма пратэсту, то ў сучаснай Расіі ён стаў інструментам скрыцця сэнсу, які больш не хаваецца, а адкрыта дэманструецца чытачу. У выніку аўдыторыя атрымлівае не цэласны твор, а фрагментаваны прадукт, дзе чорныя радкі становяцца звыклай часткай «правілаў гульні».

Пад жорсткую мадэрацыю або поўную забарону трапляюць наступныя тэмы:

• Вайна і крытыка расійскай агрэсіі;
• Тэматыка ЛГБТК+;
• Эміграцыя і дэкаланіяльны дыскурс;
• Апісанні, звязаныя з наркотыкамі або самагубствам.

Алгарытмы на службе цэнзуры

Для праверкі велізарных масіваў тэкстаў некаторыя расійскія выдавецтвы пачалі ўкараняць штучны інтэлект. Алгарытмы скануюць вырабы на прадмет патэнцыйных рызык, аднак ІІ часта памыляецца, ідэнтыфікуючы звычайныя словы або нейтральныя сцэны як парушэнні.

Канчатковае рашэнне пра праўкі прымаюць юрысты і рэдактары, якія вымушаныя працаваць ва ўмовах высокіх рызык — ад вялікіх штрафаў да крымінальнага пераследу. Гэта прывяло да масавай самацэнзуры: нават класічныя творы сусветнай літаратуры падвяргаюцца «ачыстцы» пры падрыхтоўцы новых перакладаў або перавыданняў. Напрыклад, творы Пушкіна і Чэхава ўжо маркіруюцца пазнакай «18+» з-за згадванняў рэчываў.

Наступствы для культуры

Эксперты адзначаюць, што такая трансфармацыя рынку мае глыбокія наступствы. Абмежаванне доступу да поўных тэкстаў не толькі звужае грамадскі дыскурс, але і перашкаджае захаванню гістарычнай памяці. У лічбавую эпоху чытачы ўсё яшчэ могуць знайсці арыгінальныя тэксты анлайн, аднак сістэматычнае выкарыстанне «чорных палос» стварае эфект «нармалізацыі адсутнасці», дзе нават пустыя месцы паміж радкамі набываюць палітычнае значэнне.