Заблакіраваць нельга абысці. Як розныя краіны спрабуюць адключыць Telegram — і чаму гэта амаль ніколі не працуе

Іран забараніў мэсэнджар яшчэ ў 2018 годзе. Сёння ім карыстаецца 80% насельніцтва краіны. Гэта гісторыя пра тое, як дзяржавы раз за разам прайграюць бітву з дадаткам на тэлефоне.

«Ніводная краіна ў свеце не выкарыстоўвае Telegram так, як Іран»

Да 2017 года Telegram стаў для іранцаў чымсьці большым, чым проста месенджар. 40 мільёнаў актыўных карыстальнікаў на месяц, 25 мільёнаў — штодня. Больш за 40% усяго інтэрнэт-трафіку краіны праходзіла менавіта праз Telegram. Каналы замянялі сайты, боты — праграмнае забеспячэнне. Рэкламны абарот персідскага сегмента Telegram перавышаў сто мільёнаў долараў у год.

Па самых сціплых ацэнках іранскіх уладаў, Telegram ствараў рабочыя месцы для 200 тысяч іранцаў. Іранскі стартап у большасці выпадкаў пачынаўся з тэлеграм-канала.

Адзін буйны прадпрымальнік, які вёў бізнес праз Telegram, казаў у інтэрв'ю: «Большасць людзей нават не чулі пра інтэрнэт да Telegram».

Усё гэта рабіла любую спробу заблакіраваць мессенджар палітычна рызыкоўнай. Падчас перадвыбарчай кампаніі 2017 года прэзідэнт Рухані заяўляў, што ён выступае супраць блакіроўкі, і гэта станоўча паўплывала на яго рэйтынг.

Пратэсты, канал з кактэйлямі Молатава і першая блакіроўка

28 снежня 2017 года ў Іране пачаліся масавыя антыўрадавыя выступленні. Галоўным рупарам пратэстаў сталі Telegram-каналы — у адрозненне ад выступленняў 2009 года, калі асноўную ролю адыгрывалі лаяльныя апазіцыі СМІ.

Адзін канал з больш чым мільёнам падпісчыкаў пачаў публікаваць не толькі зводкі з пратэстаў, але і заклікі да ўдзелу ў іх, у тым ліку інструкцыі па выкарыстанні кактэйляў Молатава.

Telegram і Instagram былі заблакіраваны ў Іране з канца снежня 2017 года — для гэтага Вышэйшы савет бяспекі прыняў спецыяльнае рашэнне. Улады называлі меры «часовымі абмежаваннямі». Павел Дураў патлумачыў блакіроўку тым, што яго каманда адмовілася па патрабаванні Тэгерана закрыць каналы, якія публікавалі інфармацыю пра апазіцыю.

Блакіроўка працягвалася да 13 студзеня 2018 года. Паводле агенцтва Reuters, мессенджар разблакавалі праз страты для бізнесу — некалькі кампаній панеслі страты, каля 100 тысяч чалавек засталіся без працы.

Але кансерватары не здаліся.

«Заблакіраваць так, каб не працавала нават VPN»

30 красавіка 2018 года іранскі суд вынес канчатковы прысуд: «Улічваючы скаргі на незаконную дзейнасць Telegram, судовая сістэма забараніла яго выкарыстанне ў Іране». Задача была сфармулявана выразна — зрабіць доступ да сэрвісу на ўсіх платформах немагчымым нават з выкарыстаннем VPN.

Дзяржава стварыла іранскі мэсэджар Soroush — па сутнасці, клон Telegram з персідскімі стыкерамі (як месенджар MAX). На адным са стыкераў жанчына трымала партрэт аяталы, на другім — плакат «Смерць Амерыцы».

Вынік аказаўся прадказальным. Паводле апытання GAMAAN, праведзенага летам 2023 года, 43% іранцаў заявілі, што карыстаюцца Telegram часта, яшчэ 29% — часам, 8% — зрэдку. Усяго — 80% насельніцтва. Пры гэтым у 2021 годзе Статыстычны цэнтр Ірана паведаміў, што ў краіне Telegram выкарыстоўвае прыкладна 45 мільёнаў чалавек.

Soroush жа чакаў правалу. Праз пяць гадоў пасля запуску, паводле таго ж GAMAAN, толькі 3% іранцаў заявілі, што карыстаюцца ім часта. Супрацоўнік іранскага Нацыянальнага цэнтра кіберпрасторы прызнаў, што ў Soroush зарэгістравана 12,2 мільёна чалавек, але актыўнымі карыстальнікамі з’яўляюцца толькі каля 2,2 мільёна.

Як іранцы абыходзілі блакіроўку

Як толькі быў уведзены забарона, мільёны іранцаў проста спампавалі VPN. Іранскі дэпутат Махмуд Садэгі падлічыў: за два тыдні студзеньскай блакіроўкі 2018 года 30 мільёнаў іранцаў — 75% карыстальнікаў Telegram у краіне — не перайшлі на мясцовыя мэсэджары, а скарысталіся VPN-сэрвісамі.

Падчас пратэстаў пасля гібелі Махсы Аміні ў верасні 2022 года выкарыстанне Telegram вырасла больш чым удвая — нягледзячы на тое, што мэсэджар быў заблакаваны ўжо чатыры гады і даступны толькі праз VPN.

Улады паспрабавалі заблакаваць і гэты канал. У верасні 2023 года Камітэт па кібербяспецы забараніў «несанкцыянаваныя VPN», навязваючы выкарыстанне толькі ліцэнзаваных проксі ўнутры краіны. Паралельна пачаліся рэпрэсіі: у 2022–2024 гадах за палітычныя рэпосты іранцаў прысуджалі да дзясяткаў гадоў турэмнага зняволення і нават да пакарання смерцю.

Тым не менш месенджар нікуды не знік. Telegram заставаўся папулярным у Іране не толькі сярод радавога насельніцтва, але і ў саміх дзяржаўных органах улады.

Што адбываецца цяпер: тарг з Дуравым

Да канца 2025 года іранскія ўлады, здаецца, самі стаміліся ад уласнай блакіроўкі. Старшыня парламента Ірана Махамад Багер Галібаф заявіў, што лічыць блакіроўку сацыяльных сетак у мірны час памылкай, і паведаміў, што ўлады вывучаюць магчымасць разблакіроўкі Telegram.

Міністэрства інфармацыйных і камунікацыйных тэхналогій Ірана ўжо вядзе перамовы з Telegram. Умовы для разблакіроўкі былі сфармуляваны так: абмежаваць кантэнт, які прапагандуе тэрарызм, выдаляць матэрыялы па скаргах грамадзян, супрацоўнічаць з іранскай судовай сістэмай і не перадаваць даныя карыстальнікаў замежным спецслужбам.

Ці пагодзіцца Дуроў на гэтыя ўмовы — адкрытае пытанне. Частку з іх ён адхіляў яшчэ ў 2018 годзе.

Кітай: адзіны, хто амаль справіўся

На другім канцы шкалы стаіць Кітай. Telegram быў заблакаваны там у ліпені 2015 года — пасля таго як кітайскія праваабарончыя адвакаты выкарыстоўвалі месенджар для крытыкі Кампартыі.

Абысці кітайскую цэнзуру складаней за ўсё — VPN-сэрвісам даводзіцца выкарыстоўваць спецыяльныя тэхналогіі абфускацыі трафіку, каб ён не быў распазнаны як VPN. Тым не менш і ў Кітаі Telegram даступны — для тых, хто гатовы патраціць час і грошы на правільны VPN.

Расія: правал 2018 года, новыя спробы і надыходзячая блакіроўка

Расійскі вопыт найбольш блізкі да іранскага — і ў свой час завяршыўся такім жа правалам. Блакіроўка Telegram у Расіі пачалася 16 красавіка 2018 года па рашэнні суда — з-за адмовы Дурава прадаставіць ФСБ ключы для расшыфроўкі перапіскі.

Падчас першага тыдня Раскамнагляд заблакаваў больш за 18 мільёнаў IP-адрасоў. Telegram працягваў працаваць. Заадно пацярпелі зусім пабочныя сэрвісы: Viber, Google, сайты МДУ, ВШЭ, плацежныя сістэмы і нават сістэмы продажу электронных полісаў АСАГА — яны выкарыстоўвалі тыя ж IP-адрасы. За 10 дзён блакіроўкі Раскамнагляд атрымаў 46 тысяч скаргаў. 27 красавіка ў рэестр на некалькі гадзін трапілі Twitter, Facebook і «ВКонтакте».

Падчас першага тыдня блакіроўкі мэсэнджар страціў у Расіі толькі 3% актыўных карыстальнікаў, затое колькасць праглядаў каналаў вырасла — з 138,9 мільёна да 159,5 мільёна. 18 чэрвеня 2020 года Раскамнагляд абвясціў пра зняцце абмежаванняў — пры гэтым судовае рашэнне аб блакіроўцы так і не было адменена.

Неадкладна пасля разблакіроўкі чыноўнікі муніцыпальнага, рэгіянальнага і федэральнага ўзроўняў пачалі масава адкрываць свае Telegram-каналы. Раскамнагляд і сам завёў сабе афіцыйны канал у мэсэнджары — у лістападзе 2020 года.

Падтрымайце незалежную журналістыку. Гэта не ўсплывальнае акно. Вы можаце прагартаць далей або закрыць гэтае паведамленне

Doberman Media працуе без інвестараў і грантаў — толькі дзякуючы вам. Ваша дапамога, нават нязначная, дазваляе нам працягваць працу. Дапамажыце нам выжыць: аформіце падпіску або падтрымаеце аднаразова. Няма магчымасці задонатыць? Проста перашліце гэты тэкст сябру.

Расія, 2025–2026: «замаруджванне» як новая тактыка

У 2025 годзе Расія пайшла іншым шляхам — замест франтальнага ўдару пачала метадычна адкусваць функцыі па кавалачку.

У жніўні 2025 года Раскамнагляд заблакаваў у Telegram і WhatsApp магчымасць званкоў пад падставай барацьбы з тэлефонным махлярствам. Крытыкі адзначылі, што махляры працуюць і ў падкантрольных уладам мэсэнджарах — мера, відавочна, мела іншую мэту.

У кастрычніку 2025 года праблемы з доступам да мэсэнджараў пачаліся спачатку ў паўднёвых рэгіёнах, затым распаўсюдзіліся на 34 рэгіёны, у тым ліку Маскву і Санкт-Пецярбург. Раскамнагляд афіцыйна пацвердзіў «частковыя абмежаванні».

З 10 лютага 2026 года ведамства перайшло да замаруджвання медыяфайлаў. Паводле кіраўніка Мінцыфры Максута Шадаева, мэсэнджар не адказаў прыкладна на 150 тысяч запытаў аб выдаленні забароненага кантэнту. З пачатку 2025 года Раскамнагляд накіраваў Telegram каля 305 тысяч патрабаванняў аб выдаленні супрацьпраўных матэрыялаў.

26 лютага 2026 года РБК, спасылаючыся на крыніцы, блізкія да Крамля, паведаміў, што ў першыя дні красавіка Telegram могуць цалкам заблакіраваць у Расіі. Падразумяваецца, што мэсэнджар пры гэтым захавае працу толькі на фронце.

Мэсэнджар «Макс»: дзяржаўны клон з функцыяй сачэння

Паралельна з абмежаваннямі ўлады прасоўваюць альтэрнатыву. Мэсэнджар Max — распрацоўка холдынгу VK — працуе з вясны 2025 года і візуальна вельмі моцна нагадвае Telegram. Да снежня 2025 года ў ім зарэгістравалася 75 мільёнаў карыстальнікаў — больш за палову насельніцтва Расіі.

Логіка прасоўвання была сфармулявана адкрыта. Кіраўнік камітэта Дзярждумы па інфармпалітыцы Баярскі заявіў, што Telegram у Расіі не будзе заблакаваны, пакуль каналы з «правільным асвятленнем павесткі» не перайшлі ў Max. То бок поўная блакіроўка — пытанне часу і хуткасці міграцыі правладных медыя.

Эксперты па бяспецы апісваюць Max куды жорстчэй. Усталяванне прыкладання, па іх словах, раўнасільнае добраахвотнаму надзяванню «электроннага браслета»: яно патэнцыйна збірае дадзеныя не толькі пра перапіску, але і пра кантакты, біаметрыю і іншыя дзеянні карыстальніка. Тым, каму патрэбен Max для службовых мэтаў, раяць трымаць яго на асобным танным тэлефоне без асабістых даных.

Чаму Расія — гэта не Іран: тры прынцыповыя адрозненні

Нягледзячы на ​​ўсю падобнасць сцэнарыяў паміж Іранам і Расіяй, ёсць некалькі прынцыповых адрозненняў.

Залежнасць арміі. Telegram стаў крытычна важным інструментам для каардынацыі баявых дзеянняў, збору ахвяраванняў і кіравання падраздзяленнямі — праз яго ў тым ліку закупляюцца і кіруюцца дроны. Дзмітрый Пяскоў быў вымушаны сказаць пра тое, што мэсэнджар не будуць блакіраваць у прыфрантавых зонах, — хоць гэта тэхнічна абсурдна.

Маштаб аўдыторыі. Па даных Mediascope, сутачная аўдыторыя Telegram у Расіі ў снежні 2025 года дасягнула 74,3 мільёна чалавек, месячная — 93,6 мільёна. Гэта не мэсэнджар для апазіцыі — гэта інфраструктура краіны.

Самасабатаж эліт. Вялізная колькасць чыноўнікаў — ад мэраў да супрацоўнікаў адміністрацыі прэзідэнта — «падсялілася» ў Telegram і выкарыстоўвае яго для службовых мэт, зваротнай сувязі з грамадзянамі і нефармальнай камунікацыі. Як і ў Іране, дзяржава аказалася закладніцай уласнай забароны.

Палітолаг Кацярына Шульман параўноўвае барацьбу з інтэрнэтам у Расіі з антыалкагольнай кампаніяй позняга СССР: яна выклікае велізарнае раздражненне ў насельніцтва, бо замахваецца на самую «тканіну жыцця», — і ў рэшце рэшт прайграе па тых самых прычынах.

Іншыя краіны: хто яшчэ спрабаваў

Выпадкі блакіровак Telegram па ўсім свеце ўтвараюць устойлівую мадэль — заўсёды адны і тыя ж прычыны і заўсёды адны і тыя ж вынікі.

У ліпені 2021 года Куба заблакіравала Telegram і іншыя сацыяльныя сеткі, каб спыніць распаўсюджанне інфармацыі падчас антыўрадавых пратэстаў. Куба — адзін з нямногіх выпадкаў, дзе блакіроўка захоўваецца па сёння.

У сакавіку 2024 года іспанскі суд на тры дні заблакіраваў Telegram па скаргах медыякампаній на пірацтва — але потым прызнаў меру «залішняй і непрапарцыйнай» і адмяніў рашэнне.

У ААЭ ў Telegram заблакіравалі не сам мэсэнджар, а толькі функцыю галасавых званкоў — каб абараніць мясцовых тэлекамунікацыйных аператараў ад канкурэнцыі.

Як абыходзяць блакіроўкі: ад VPN да спадарожніка

Арсенал інструментаў абыходу блакіровак за гэтыя гады стаў вельмі разнастайным.

VPN — найбольш масавы метад. У перыяд студзеньскай блакіроўкі 2018 года ў Іране іранцы карысталіся VPN-інструментам Psiphon 2,2 мільёна разоў на гадзіну. Улады спрабуюць блакіраваць і VPN: толькі за 2025 год Раскамнагляд абмежаваў доступ амаль да 260 VPN-сэрвісаў.

Digital Resistance — групы хакераў і праграмістаў, якія дапамагаюць Telegram арандаваць дадатковыя магутнасці для абыходу блакіровак. Менавіта яны выратавалі месенджар у Расіі ў 2018 годзе.

Starlink і спадарожнікавы інтэрнэт. У Іране, нягледзячы на пагрозу смяротнага пакарання за выкарыстанне Starlink, ім карыстаюцца каля 100 тысяч чалавек.

Bluetooth-месенджары — прыкладанні, што перадаюць паведамленні ад прылады да прылады без інтэрнэту. Радыкальная альтэрнатыва на выпадак поўнага «шатдаўна».

Ёсць і парадаксальны пабочны эфект: суаcнавальнік іранскага месенджара Soroush сам прызнаў, што блакіроўка Telegram падштурхнула іранцаў да спампоўвання VPN — і гэта адкрыла ім доступ да многіх іншых забароненых у краіне сайтаў. Лічбавае грамадства хутка адаптуецца: нават старэйшае пакаленне вучыцца карыстацца VPN, калі інструмент ім сапраўды неабходны. У Расіі навыкі абыходу блакіровак перадаюцца літаральна ад унукаў да бабуль.

Чаму блакіроўкі не працуюць

Telegram першапачаткова ствараўся з разлікам на тое, што яго будуць блакаваць. Прыкладанне падтрымлівае ўбудаваныя проксі (MTProto) і лёгка працуе праз любы VPN. Чым мацнейшы ціск — тым больш людзей даведаюцца пра спосабы абыходу.

Ёсць і чыста эканамічнае вымярэнне. У Іране, дзе мільёны людзей вялі бізнес праз каналы, любая жорсткая блакіроўка неадкладна б’е па кішэні — і па рэпутацыі ўладаў. У Расіі — аналагічна: у 2018 годзе суцэльная блакіроўка IP-адрасоў прывяла да збояў у лагістычных ланцужках і супермаркетах, але не спыніла сам мэсэнджар ні на дзень.

Галоўная іронія блакіровак у тым, што сама дзяржава часта «падсела» на Telegram і выкарыстоўвае яго для службовых мэтаў, каардынацыі і прапаганды. Падчас іранскіх пратэстаў дзяржаўныя агенцтвы часам заставаліся адзінымі, хто публікаваў інфармацыю менавіта ў афіцыйна заблакіраваным Telegram. Поўная забарона азначала б адключэнне ўласнай жа машыны.

Матэрыял падрыхтаваны таксама на аснове даных РБК, «Фонтанкі», CNews, «Новай газеты Еўропа», Mediascope, GAMAAN, re-russia.net, Wikipedia (Censorship of Telegram, Блакіраванне Telegram у Расіі) і іншых адкрытых крыніц.