«Дело книгоиздателей». Экс-директора Popcorn Books приговорили к четырем годам условно по делу о “пропаганде ЛГБТ”

7 жніўня 2026 года Замаскварэцкі суд Масквы паставіў кропку ў адным з самых гучных працэсаў апошніх гадоў — «справе кнігавыдаўцоў». Былы дырэктар выдавецтва Popcorn Books Дзмітрый Протапопаў асуджаны да чатырох гадоў пазбаўлення волі ўмоўна. Яго, як і яго калег раней, прызналі вінаватым ва ўдзеле ў дзейнасці «экстрэмісцкай арганізацыі» — так расійскія ўлады цяпер называюць неіснуючае «міжнародны рух ЛГБТ».

Разбіраемся, як галоўны выдавецкі праект для моладзі ператварыўся ў крымінальную справу і што гэта значыць для тых, хто працягвае чытаць і захоўваць квір-кнігі.

Што адбылося?

Дзмітрый Протапопаў стаў трэцім і апошнім фігурантам справы супрацоўнікаў Popcorn Books і Individuum, якія атрымалі прысуд. Акрамя чатырох гадоў умоўна, суд прызначыў яму пяць гадоў выпрабавальнага тэрміну, забараніў на чатыры гады займацца выдавецкай дзейнасцю і адміністраваць сайты, а таксама пастанавіў канфіскаваць у даход дзяржавы больш за 8,7 мільёна рублёў.

Раней аналагічныя тэрміны атрымалі дырэктар па продажах Павел Іваноў і менеджар склада Арцём Вахляеў. Усе трое прызналі віну і пайшлі на здзелку са следствам, з-за чаго іх справы разглядаліся ў асаблівым парадку.

У чым менавіта іх абвінавацілі?

Сілавікі сцвярджаюць, што пасля таго як у лістападзе 2023 года Вярхоўны суд РФ прызнаў «рух ЛГБТ» экстрэмісцкім, выдаўцы не знішчылі тыражы «забароненак», а наладзілі схаваную сетку продажаў.

Па версіі следства, у выдавецтве існавала ўнутраная класіфікацыя:

• «Чырвоны спіс» — кнігі, дзе квір-тэма з'яўляецца цэнтральнай (напрыклад, бестселер «Лета ў піянерскім гальштуку»);
• «Жоўты спіс» — творы, дзе тэма згадваецца толькі мімаходзь.

Следчы камітэт сцвярджае, што нелегальна было прададзена больш за тысячу асобнікаў, у тым ліку праз «Авіта». Каб замацаваць абвінавачанне, сілавікі правялі «кантрольныя закупкі», у якіх у якасці пакупніц задзейнічалі непаўналетніх дзяўчынак.

Чаму менавіта Popcorn Books?

Выдавецтва, што з'явілася ў 2018 годзе, стала голасам цэлага пакалення. Іх галоўны хіт — «Лета ў піянерскім гальштуку» (ЛВПГ) Ялены Малісавай і Кацярыны Сільванавай — разышлося накладам больш за 200 000 асобнікаў за першае паўгоддзе і стала самым прадаваным мастацкім кніжным выданнем у Расіі ў 2022 годзе.

Гісторыя кахання піянера Юры і важатага Валады ў савецкім лагеры 1986 года выклікала абурэнне ў кансерватыўных палітыкаў. Аўтары кнігі атрымалі пагрозы і пакінулі краіну, а само выдавецтва першым у Расіі трапіла пад артыкул пра «прапаганду ЛГБТ» яшчэ да таго, як яго ўжарсточылі для дарослых. У студзені 2026 года Popcorn Books афіцыйна абвясціла пра закрыццё.

Хто яшчэ пад ударам?

Падчас працэсу фігуранты далі паказанні супраць кіраўніцтва найбуйнейшага ў краіне выдавецкага холдынгу — «Эксмо-АСТ» (у 2023 годзе «Эксмо» выкупіла 51% акцый Popcorn Books).

У красавіку 2026 года на допыт у СК былі дастаўлены гендырэктар «Эксмо» Яўгеній Кап'еў і іншыя топ-менеджары. Паводле версіі асуджаных супрацоўнікаў, кіраўніцтва холдынгу нібыта ведала пра «ценявы ўлік» і давала вусныя ўказанні працягваць продажы. Пакуль топ-менеджары застаюцца ў статусе сведак, але эксперты называюць гэтую справу «чорным днём для ўсёй галіны».

Ці небяспечна цяпер захоўваць такія кнігі дома?

Юрысты падкрэсліваюць: нягледзячы на абсурднасць і жорсткасць «справы кнігавыдаўцоў», законаў, што забараняюць само чытанне або захоўванне квір-літаратуры, у Расіі няма.

• Захоўваць і чытаць — можна. Адказнасці за наяўнасць кнігі на паліцы не прадугледжана.
• Даваць пачытаць сябрам — тэарэтычна бяспечна, бо ўлады пакуль пераследуюць менавіта «масавае распаўсюджанне» і камерцыйную дзейнасць.
• Прадаваць на маркетплейсах — цяпер вельмі рызыкоўна, бо гэта можа быць кваліфікавана як «арганізацыя дзейнасці экстрэмісцкай арганізацыі».

На сённяшні дзень ні адна з кніг Popcorn Books афіцыйна не ўнесена ў спіс «экстрэмісцкіх матэрыялаў» Мінюста Расіі, хоць выдавецтвы па ўсёй краіне ўжо пачалі масава «утылізаваць» наклады (у спісе на знішчэнне ад «Эксмо» фігуравала 48 пазіцый).