«Сакрэтныя ячэйкі» і спісы на знішчэнне. Як расійскія ўлады ператварылі найбуйнейшае выдавецтва краіны ў «экстрэмісцкую супольнасць» праз квір-літаратуру

У Расіі разгортваецца беспрэцэдэнтная кампанія па чыстцы кніжнага рынку, якую эксперты ўжо называюць «новым узроўнем цэнзуры». Тое, што пачыналася як штрафы за «прапаганду», перарасло ў паўнацэнныя крымінальныя справы аб «экстрэмізме» супраць супрацоўнікаў найбуйнейшага выдавецкага холдынга краіны — «Эксмо-АСТ». Расійская ўлада, апанаваная пошукам унутраных ворагаў, цяпер бачыць іх у рэдактарах, якія выдавалі гісторыі пра каханне і сталенне.

Што адбылося?

У красавіку 2026 года сілавікі нагрянулі з абшукамі ў офісы «Эксмо». У рамках справы аб «экстрэмізме» былі дапытаны ключавыя топ-менеджары, у тым ліку гендырэктар Яўгеній Кап'еў. Фармальная падстава — распаўсюджванне кніг выдавецтва Popcorn Books, у прыватнасці бестселера пра падлеткавае каханне ў савецкім лагеры «Лета ў піянерскім гальштуку».

Гэтае пераследаванне стала часткай маштабнай «справы кнігавыдаўцоў», якая фактычна крыміналізуе любую дзейнасць, звязаную з ЛГБТ-тэматыкай, пасля прызнання неіснуючага «міжнароднага руху ЛГБТ» экстрэмісцкім у Расіі.

«Тайная ячэйка» ў аддзеле продажаў

Следства ў лепшых традыцыях сталінскіх рэпрэсій спрабуе прадставіць працу звычайнага выдавецтва як дзейнасць падпольнай арганізацыі. Пра-крамлёўскія рэсурсы і следства заяўляюць аб выкрыцці ў «Эксмо» «тайной ЛГБТ-ячэйкі».

Паводле версіі абвінавачання, супрацоўнікі стварылі сістэму «чырвоных» і «жоўтых» спісаў для ўнутранай маркіроўкі кніг з квір-кантэнтам, каб працягваць іх продаж насуперак цэнзурным забаронам. Следства сцвярджае, што «змоўшчыкі» планавалі друкаваць наклады за мяжой і ўвозіць іх у Расію для атрымання прыбытку. Суд прызнаў такое размеркаванне працоўных функцый «стварэннем структурнага падраздзялення экстрэмісцкай арганізацыі».

Каток рэпрэсій: тэрміны і штрафы

Цана «няправільных» кніг у сённяшняй Расіі — гэта рэальныя і ўмоўныя тэрміны:

• Павел Іваноў, экс-дырэктар па продажах Popcorn Books, прысуджаны да 4 гадоў умоўна. У судзе ён даваў паказанні супраць калег, заяўляючы пра свой «грамадзянскі доўг» і падтрымку цэнзуры.
• Арцём Вахляеў, топ-менеджар «Эксмо», таксама атрымаў 4 гады ўмоўна і штраф больш за 2 млн рублёў.
• Само «Эксмо» раней было аштрафавана на 900 тысяч рублёў за комікс «Голубь Геннадий», дзе галоўны герой разважаў пра сваю пансексуальнасць.

Мільярды на цэнзуру і спаленыя кнігі

Расійскія выдавецтвы пастаўлены ў ўмовы, калі яны вымушаны траціць велізарныя рэсурсы на самацэнзуру. Кіраўнік «Эксмо-АСТ» Алег Навікаў прызнаў, што холдынг траціць каля 2–3 млрд рублёў у год на праверку кніг на наяўнасць «забароненага» кантэнту. Рэдактары і штучны інтэлект вышукваюць «крамолу» ў дзясятках тысяч найменняў.

Калі кніга трапляе ў няміласць, яе чакае «ўтылізацыя». У маі 2025 года «Эксмо» запатрабавала ад магазінаў неадкладна знішчыць або вярнуць наклад 50 найменняў кніг, сярод якіх сусветныя хіты кшталту «Назаві мяне сваім імем» Эндру Азімана і «Дзяўчына з Даніі» Дэвіда Эберсгофа.

Чаму гэта датычыцца кожнага ў Расіі?

Рэпрэсіі супраць «Эксмо» — гэта не проста перадзел рынку, а сігнал пра тое, што ў Расіі больш няма «бяспечных зон». Цэнзура перастала быць выбарачнай:

• У кнігах з'яўляюцца чорныя палосы, якія вымарваюць «неўгодныя» словы.
• Пад удар трапляе нават дзіцячая класіка: дэпутаты патрабуюць праверыць кнігі Грыгорыя Остэра, убачыўшы ў іх «дэструктыўны кантэнт».
• Статус «іноагента» або «экстрэміста» для аўтара азначае аўтаматычнае знікненне яго твораў з паліц.

Расійская дзяржава літаральна выпальвае прастору свабоды, ператвараючы літаратуру ў інструмент прапаганды «традыцыйных каштоўнасцяў», за якімі хаваюцца звычайная нянавісць і страх перад інакшасцю. Тое, што адбываецца сёння з выдаўцамі ў Маскве, — гэта спроба знішчыць саму магчымасць існавання квір-ідэнтычнасці ў культурным кодзе краіны.