Правы ЛГБТ, аліменты і абарона прыватных даных. Ва Украіне разгарэліся спрэчкі пра новы Грамадзянскі кодэкс (BBC)

Ва Украіне разгарэлася бурная грамадская дыскусія вакол праекта Грамадзянскага кодэкса, які ўводзіць мноства новых нормаў, у тым ліку датычных абароны прыватнай інфармацыі, правоў ЛГБТ-супольнасці і разводаў паміж сужэнцамі. Праціўнікі дакумента праводзяць акцыі пратэсту і публікуюць калектыўныя заявы, яго аўтары настойваюць, што імкнуцца наблізіць краіну да еўрапейскіх стандартаў.

Гэта скарочаны і адаптаваны пераклад матэрыялу карэспандэнта Украінскай службы Бі-бі-сі. Арыгінал на ўкраінскай мове можна прачытаць тут.

Гэты велізарны па аб’ёме законапраект, больш чым на 800 старонак, Рада прыняла ў першым чытанні напрыканцы красавіка. Ён павінен паглынуць дзеючыя на сённяшні дзень Гаспадарчы і Сямейны кодэксы Украіны і дзясяткі законаў.

Аўтары настойваюць: гэта неабходна для «дэсаветызацыі» грамадзянскага права і набліжэння яго да стандартаў Еўрасаюза.

Аднак апаненты лічаць, што ў праекце закладзена шмат нормаў, прыняцце якіх недапушчальнае і небяспечнае. Як сцвярджала адна з актывістак вулічных пратэстаў Крысціна Марозава, «гэта як у кнігах Стывена Кінга: чым далей чытаеш, тым страшней становіцца».

Дык што ж так напалохала многіх праваабаронцаў і юрыстаў? Украінская служба Бі-бі-сі сабрала найбольш скандальныя, на думку крытыкаў, артыкулы, якія з’явіліся ў новым Грамадзянскім кодэксе.

Спрэчка пра тэрміны

Аднак справа не толькі ў артыкулах, вакол якіх спрачаюцца палітыкі і юрысты. Гісторыя з новым Грамадзянскім кодэксам была скандальнай з самага пачатку.

Аўтары дакумента — а гэта спікер парламента Руслан Сцяфанчук і каля 100 дэпутатаў — прапанавалі на разгляд дэпутатаў адзін праект, але потым яго адклікалі і ўнеслі іншы.

У першым праекце, між іншым, быў пункт пра магчымасць уступлення ў шлюб 14-гадовых пры асаблівых абставінах: яго рэзка раскрытыкавалі спецыялісты па абароне правоў дзяцей.

Эксперты таксама адзначалі, што артыкулы аб маёмасці ў гэтым дакуменце былі скапіраваныя з расійскага Грамадзянскага кодэкса. І менавіта на гэты дакумент Міністэрства юстыцыі падаło грунтоўнае крытычнае заключэнне.

Пасля гэтага праект адклікалі, і ў Раду з'явіўся абноўлены дакумент, у якім артыкулаў пра 14-гадовых, а таксама шэрагу іншых, ужо не было. На гэты дакумент Мін'юст не паспеў падрыхтаваць заключэнне. Не было таксама і грамадскага абмеркавання праекта. Менавіта за гэты дакумент дэпутаты прагаласавалі ў першым чытанні вельмі хутка.

Як кажа адвакат і член парламента папярэдняга склікання Вікторыя Пташнік, многія дэпутаты Вярхоўнай Рады наогул не зразумелі, што менавіта яны падтрымалі. Яна спасылаецца на асабістыя размовы з некалькімі дзясяткамі членаў парламента.

«Яны цяпер кажуць: дайце нам папраўкі, мы да другога чытання выправім сітуацыю», — расказвала яна падчас дыскусіі вакол праекта Грамадзянскага кодэкса.

Перш чым гаварыць пра змест канкрэтных артыкулаў, якія выклікалі найбольшае абурэнне, варта сказаць пра навіна, якая будзе прыкметная ўсім, хто адкрые праект Грамадзянскага кодэкса.

Гаворка ідзе пра новую тэрміналогію, якую ўкараняюць у Кодэкс і якой будуць карыстацца не толькі юрысты, але і звычайныя ўкраінцы. Шмат якія старыя тэрміны ў ім прапануюць замяніць украінскімі аналагамі.

Напрыклад, тэрмін «добрапрыстойнасць» (укр. «доброзвичайнiсть»). У праекце кодэкса ён сустракаецца дзясяткі разоў і замяняе канструкцыю «маральныя асновы». То бок гаворка ідзе пра сумленныя, этычныя, маральныя паводзіны ўсіх удзельнікаў грамадзянскіх спраў.

«Гэтым чыста ўкраінскім словам, падабраным прафесійнай філалагічнай групай, мы проста замяняем састарэлы постсавецкі штамп “маральныя асновы грамадства”, які гістарычна паходзіць яшчэ ад савецкай фармулёўкі пра “маральныя прынцыпы будаўніка камунізму”», — адзначае Руслан Стэфанчук.

Але праціўнікі кажуць, што гэта паняцце занадта размытае і яго можна трактаваць па-рознаму ў розных сітуацыях. Юрыдычныя арганізацыі лічаць, што «недобрапрыстойнымі», «амаральнымі» могуць быць прызнаныя любыя дзеянні і здзелкі, і высновы пра гэта будуць рабіць суддзі на падставе сваіх унутраных перакананняў.

Права на забыццё: абарона персанальных даных ці лазейка для карупцыянераў?

З’яўленне гэтага права ў праекце Грамадзянскага кодэкса стала адной з самых скандальных навінак. Праблему ў гэтым убачылі лідары больш як 80 грамадскіх арганізацый, журналісты-расследавальнікі і многія палітыкі.

«Права на забыццё» прадугледжана ў еўрапейскім заканадаўстве аб абароне персанальных даных, але, на думку крытыкаў, ва ўкраінскіх рэаліях яно можа абярнуцца сур’ёзнымі праблемамі, некаторыя ўжо называюць яго «правам на беспамяцтва».

Аўтары праекта прапануюць прадаставіць чалавеку права патрабаваць выдалення і знішчэння інфармацыі пра сябе з агульнадаступных крыніц і пошукавых сістэм пры пэўных умовах: калі гэтая інфармацыя «страціла грамадскі інтарэс» або «была сабраная незаконна».

Антыкарупцыйныя актывісты лічаць, што такія фармулёўкі звядуць на нішто ўсе іх намаганні. Руслан Стэфанчук, якога называюць ідэолагам новага Грамадзянскага кодэкса, ім пярэчыць: гэтая артыкул мае абмежаванні.

«Права на забыццё» не прымяняецца, калі інфармацыя неабходная для рэалізацыі свабоды слова і працы журналістаў, датычыцца публічных асоб у сувязі з выкананнем імі службовых абавязкаў, мае архіўную, гістарычную або навуковую каштоўнасць», — піша ён у сябе ў Facebook.

Спікер запэўнівае, што гэтая норма «ўводзіцца выключна для абароны звычайных грамадзян».

Аднак, нягледзячы на такія запэўніванні, крытыкі кажуць, што гэта лазейка для фігурантаў карупцыйных скандалаў, якія не заўсёды з’яўляюцца публічнымі асобамі. Яны згадваюць пры гэтым «Міндзіч-гейт», у якім галоўны падазраваны Ціму́р Міндзіч якраз публічнай або службовай асобай не быў.

Згода на здымку на публічных мерапрыемствах

Яшчэ адна артыкул, якая выклікае занепакоенасць у медыйных і праваабарончых арганізацый і таксама звязана з антыкарупцыйнымі расследаваннямі, — аб абароне інтарэсаў асобы пры правядзенні фота-, кіна-, тэле- і відэаздымак.

Гэтая артыкул, якая дзейнічае ўжо цяпер, забараняе здымаць чалавека на відэа без яго папярэдняй згоды. Аднак дазваляе гэта рабіць, калі ён знаходзіцца на публічным мерапрыемстве.

Аўтары кодэкса хочуць узмацніць гэтыя патрабаванні: згода будзе неабходная і ў выпадку знаходжання асобы на публічных мерапрыемствах.

Таксама гэты артыкул хочуць абнавіць — у ім з'явяцца смартфоны, стрымы, правілы публікацыі і рэпосту відэа або фота ў сацыяльных сетках і права чалавека патрабаваць неадкладнага выдалення відэа.

Права першых у Дзяржрэестры рэчавых правоў

Юрысты лічаць, што ў кодэксе ёсць артыкулы, якія ствараюць умовы для рэйдэрства і пазбаўлення чалавека маёмасці.

Мяркуецца, што калі асоба адкрыта і бесперапынна карыстаецца чужой нерухомай маёмасцю на працягу 10 гадоў, а рухомай — 5 гадоў, яна аўтаматычна набывае права ўласнасці на гэтую маёмасць.

Праваабарончыя арганізацыі, у прыватнасці Украінскі Хельсінкскі саюз па правах чалавека і Цэнтр правоў чалавека ZMINA, адзначаюць, што такая норма пагражае мільёнам украінцаў, якія выехалі за мяжу з-за вайны.

Іншы артыкул датычыцца Дзяржаўнага рэестра рэчаўных правоў: калі на адзін і той жа аб'ект будуць прэтэндаваць некалькі асоб, то прыярытэт будзе ў таго, хто першым унясe даныя ў гэты рэестр. Юрысты кажуць, што гэты артыкул асабліва небяспечны для тых, у каго ёсць толькі папяровыя дакументы на дом, кватэру або зямельны ўчастак.

«То бок той, хто першым унясе сябе ў рэестр як уладальнік маёмасці, мае прыярытэт перад усімі астатнімі. Усе ведаюць, як часта ў нас рэестры „знікаюць“. Мой асабісты досвед — я некалькі разоў уносіла свае ўчасткі ў рэестр паўторна, таму што яны кудысьці знікалі. За гэты час нехта мог стаць іх уладальнікам», — кажа адвакат Таццяна Астрыкава-Чмерук.

«Чужыя людзі»? Грамадзянскі шлюб і маёмасць

Дзеючы ва Украіне Сямейны кодэкс прадугледжвае, што мужчына і жанчына, якія пражываюць у грамадзянскім шлюбе (то бок не зарэгістраваным у аддзеле рэгістрацыі актаў грамадзянскага стану), маюць права пасля разводу прэтэндаваць на падзел усяго маёмасці.

У новым Кодэксе аўтары прапануюць прадугледзець, што ўсё маёмасць, набытая мужчынам або жанчынай у фактычным саюзе, будзе лічыцца асабістай прыватнай уласнасцю таго, на каго яна аформлена. То бок, калі пара жыла разам у кватэры, то яна не з'яўляецца агульнай, а пасля разводу будзе належаць таму, хто з'яўляецца яе ўладальнікам паводле афіцыйных дакументаў.

На думку абаронцаў правоў жанчын, такое новаўвядзенне найперш стварае пагрозу інтарэсам жанчыны, якая часта матэрыяльна залежыць ад мужчыны.

Аднак пара можа ўрэгуляваць гэтае пытанне, заключыўшы дамову і запісаўшы ў ёй, як будзе дзяліцца маёмасць, калі іх саюз распадзецца.

Суд абавязаны садзейнічаць прымірэнню сужэнцаў

Праваабаронцы звяртаюць увагу на яшчэ адзін артыкул праекта кодэкса, які тычыцца скасавання шлюбу. Ідзе гаворка пра тое, што суд абавязаны прыняць меры для прымірэння мужа і жонкі і прызначыць для гэтага тэрмін да шасці месяцаў.

У той жа час ідэолаг новага кодэкса Руслан Сцефанчук называе прэтэнзіі маніпуляцыяй.

«Механізм прымірэння (да 6 месяцаў) існуе і цяпер у дзейным Сямейным кодэксе. Суддзі прымяняюць яго штодня. Мы не вяртаем мінулае, а робім працэс больш бяспечным», — запэўнівае ён.

У дзейным Сямейным кодэксе сапраўды ёсць такая норма, але з істотным адрозненнем. У ёй гаворка ідзе абпраўесуду садзейнічаць прымірэнню, а ў новай рэдакцыі — аб ягоабавязкі. І менавіта гэта выклікала найбольшае абурэнне.

Але ў гэтым артыкуле таксама прадугледжаны выключэнні: тэрмін прымірэння не будзе перавышаць аднаго месяца, калі ў сужэнцаў ёсць непаўналетнія дзеці.

Калі ў сям’і ёсць факты хатняга гвалту або сужэнцы не пражываюць разам больш за шэсць месяцаў, суд можа наогул не звяртацца да мер прымірэння.

Праваабаронцы, аднак, указваюць, што даказванне фактаў гвалту для адмены прымірэння можа быць складаным і небяспечным для ахвяры і што дзяржава не павінна дыктаваць дарослым людзям, колькі часу ім патрэбна на развагі. Пра гэта, у прыватнасці, кажуць у Асацыяцыі жанчын-юрыстаў «ЮрФем».

Права на адмену аліментаў

Адна з артыкулаў прадугледжвае, што плацельшчык аліментаў, а гэта часцей за ўсё бацька дзяцей, можа праз суд дамагчыся адмены такіх выплат. Гэта можа адбыцца ў тым выпадку, калі ён дакажа, што даход маці, якая пражывае з дзіцем, перавышае яго ўласны даход і пакрывае выдаткі на ўтрыманне дзіцяці.

Калі суд вырашыць, што грошай маці дастаткова для поўнага забеспячэння патрэб дзіцяці, бацьку могуць афіцыйна вызваліць ад аліментаў.

Юрысты падкрэсліваюць, што аліменты — гэта грошы дзіцяці, а не маці, і абодва бацькі абавязаныя ўтрымліваць яго пароўну, незалежна ад даходаў. А прапанаваны механізм стварае лазейкі для злоўжыванняў, паколькі мужчына можа працаваць нелегальна або мець мінімальныя афіцыйныя даходы.

Акрамя таго, плацельшчык аліментаў, згодна з новым праектам Кодэкса, будзе мець права патрабаваць падрабязных справаздач і чэкаў, якія пацвярджаюць, што грошы пайшлі менавіта на дзіця. Калі іх няма, гэта таксама можа стаць падставай для перагляду выплат.

Прозвішча мужа — як узнагарода, якую можна забраць

Праект Кодэкса дае мужчыне права ў прымусовым парадку, праз суд, адабраць у жанчыны сваё прозвішча, калі ён дакажа яе непрыстойныя паводзіны пасля разводу — здраду або «амаральныя ўчынкі».

Тут зноў будзе гуляць ролю «добрапрыстойнасць», пра якую мы расказвалі вышэй і адносна якой у экспертаў шмат пытанняў, паколькі выразных крытэрыяў «амаральнасці» ў заканадаўстве няма.

У той жа час, кажуць праваабаронцы, калі ў жанчыны ёсць дзеці і яе прымусяць змяніць прозвішча, гэта створыць праблемы ў далейшым, паколькі ў маці і дзяцей будуць розныя прозвішчы.

Медыцынскія паказанні для штучнага апладнення

Былая дэпутатка парламента, адвакатка Вікторыя Пташнік звяртае ўвагу яшчэ на адну норму праекта кодэкса, якая датычыцца рэпрадуктыўных правоў украінцаў.

Аўтары прапануюць дазволіць штучнае апладненне толькі ў тым выпадку, калі для гэтага ёсць медыцынскія паказанні, пацверджаныя ўрачамі, то-бок бясплоддзе.

«Шчыра кажучы, калі ў такую далікатную сферу ўмешваюцца дэпутаты са сваімі правіламі, то слоў талерантнасці не хапае», — піша яна ў фэйсбуку.

Гэтыя правілы азначаюць, што сужэнцы не змогуць скарыстацца штучным апладненнем для праверкі генетычных рызык.

Вікторыя Пташнік расказвае, што жанчыны часта звяртаюцца за «апладненнем у прабірцы», каб праверыць і дакладна ведаць, што эмбрыён здаровы.

«Цяпер многія пары, асабліва пасля 40 гадоў, карыстаюцца гэтай магчымасцю, каб пазбегнуць цяжкага выбару — нараджаць або перарываць цяжарнасць па медыцынскіх паказаннях, каб прадухіліць выкідні на позніх тэрмінах», — гаворыць яна.

🏳️‍🌈 Правы ЛГБТ і трансгендарных людзей

У праекце ўпершыню з'яўляецца паняцце «фактычны сямейны саюз». Гэта, па сутнасці, сям'я. Але ў той жа час адпаведная норма прадугледжвае, як і ў дзеючым Сямейным кодэксе, што такі саюз магчымы толькі як саюз мужчыны і жанчыны.

Па словах прадстаўнікоў Цэнтра правоў чалавека ZMINA, гэта юрыдычна «замацоўвае» абмежаванні і прама забараняе судам калі-небудзь трактаваць паняцце сям'і шырэй, то-бок як саюз аднаполых пар.

Нормы кодэкса таксама прадугледжваюць аўтаматычнае прызнанне шлюбу несапраўдным, калі адзін з партнёраў змяніў пол.

ЛГБТ-супольнасці і юрысты ўжо адрэагавалі на такія навіны. Яны нагадваюць, што Украіна ўзяла на сябе абавязацельствы перад ЕС па стварэнні прававых рамак абароны правоў аднаполых пар.

У той жа час Руслан Стэфанчук запэўнівае, што ў праекце ўсё застаецца як ёсць, паколькі аўтары дакумента дамовіліся, што гэтае спрэчнае пытанне будзе абмяркоўвацца падчас другога чытання.

Абнаўленне або надыходзячы хаос

Петыцыя на сайце прэзідэнта Украіны з патрабаваннем умяшацца ў сітуацыю праз крытыку Кодэкса за суткі набрала 29 тыс. галасоў пры неабходных 25 тысячах, расказвае адна з актывістак пратэстаў супраць прыняцця Грамадзянскага кодэкса Крысціна Марозава.

Яна кажа, што зварот быў адрасаваны менавіта Уладзіміру Зяленскаму, а не спікеру парламента як ідэолагу новага кодэкса, паколькі прэзідэнт мае канстытуцыйнае права звярнуцца да дэпутатаў парламента як гарант правоў і свабод і інтэграцыі ў ЕС.

«Прэзідэнт не можа больш маўчаць», — кажа Крысціна Марозава і папярэджвае, што пратэсты будуць працягвацца.

У той жа час адзін з аўтараў праекта Кодэкса Мікалай Княжыцкі з «Еўрапейскай салідарнасці» заклікае не паддавацца ажыятажу, паколькі артыкулы, якія цяпер крытыкуюць, складаюць 0,1% ад усяго дакумента.

«Дзеючы Грамадзянскі кодэкс быў прыняты ў 2003 годзе, задоўга да з'яўлення Facebook і YouTube, анлайн-гандлю і хуткага інтэрнэту, еўраінтэграцыі і анексіі Крыму. Усе гэтыя падзеі карэнным чынам змянілі наш свет, але амаль ніяк не адбіліся ў Кодэксе. Таму відавочна, што яго трэба абнаўляць», — падкрэсліў ён.