Разбор: Правы чалавека ў цэнтры Еўропы 2026 года. Што заявіла Урсула фон дэр Ляен у звароце «Аб становішчы саюза»?

У 2026 годзе штогадовы зварот старшыні Еўрапейскай камісіі Урсулы фон дэр Ляен «Аб становішчы Саюза» (State of the Union) зрабіў тэму правоў чалавека галоўнай скразной ідэяй усёй еўрапейскай палітыкі. У прамове правы чалавека не прадстаўлены як асобнае або ізаляванае пытанне — яны інтэграваны ў дыскусіі пра сацыяльную палітыку, гендарную роўнасць, абарону дзяцей, дэмакратыю, вяршэнства права, міграцыю і тэхналогіі. Ключавы пасыл звароту сфармуляваны гранічна выразна: «Часы і тэхналогіі змяняюцца, але нашы каштоўнасці застаюцца. У Еўропе прыярытэт заўсёды будзе аддавацца людзям».

Сацыяльныя правы: жыллё, догляд і права застацца ў родным рэгіёне

Еўропа ўзяла курс на захаванне не толькі эканамічнай і палітычнай аўтаноміі, але і сваёй унікальнай сацыяльнай мадэлі. У межах рэфармавання прамысловай палітыкі ЕС імкнецца абараніць сацыяльную сістэму, непасрэдна звязаную з дабрабытам грамадзян.

• Абнаўленне сацыяльнага слупа: Старшыня Еўракамісіі падкрэсліла неабходнасць адаптаваць Еўрапейскі слуп сацыяльных правоў да змен у грамадстве.
• Новыя ініцыятывы: Заяўлена пра інвестыцыі ў рэгіёны, стварэнне Еўрапейскага пагаднення па доглядзе і прыняцце першага ў гісторыі Акта аб жыллі (Housing Act) для барацьбы з праблемамі кароткатэрміновай арэнды і спекуляцыямі нерухомасцю.
• Правы замест прывілеяў: Фон дэр Ляен заявіла: «Магчымасць застацца ў сваім рэгіёне — гэта не прывілей. Догляд — гэта не прывілей. Жыллё — гэта не прывілей. Людзі маюць на гэта права. Мы павінны забяспечыць яго еўрапейцам».

Такім чынам, паняцце правоў чалавека пашыраецца: даступнае жыллё, догляд і магчымасць жыць у родным рэгіёне афіцыйна пераводзяцца з катэгорыі эканамічнай палітыкі ў разрад фундаментальных правоў чалавека, якія гарантуюць годнае жыццё з улікам дэмаграфічных і рэгіянальных фактараў.

Штучны інтэлект і рынак працы: абарона ад новай няроўнасці

Асобная ўвага ў звароце нададзена рызыкам, звязаным з укараненнем штучнага інтэлекту на рынку працы.

• Рызыка паглыблення разрыву: Брусель адзначае, што перавагі ад ШІ могуць размяркоўвацца нераўнамерна ў залежнасці ад навыкаў, узросту і рэгіёна пражывання работнікаў.
• Чалавекацэнтрычны падыход: У кантэксце правоў чалавека тэхналагічны прагрэс ацэньваецца не толькі паводле яго эканамічнай эфектыўнасці, але і паводле яго ўплыву на жыццё канкрэтнага чалавека.
• Новыя гарантыі: ШІ павінен дапамагаць людзям развіваць навыкі, ствараць якасныя працоўныя месцы і забяспечваць справядлівыя магчымасці для кожнага — ад адукацыі да працаўладкавання. ЕС абвяшчае права кожнага работніка на адаптацыю да рынку працы, які змяняецца.

Правы жанчын: абарона дасягнутай роўнасці

Пытанне правоў жанчын заняло цэнтральнае месца ў выступленні Еўракамісіі.

• Прамая пагроза: Урсула фон дэр Ляен наўпрост папярэдзіла, што фундаментальныя еўрапейскія каштоўнасці знаходзяцца пад пагрозай, адзначыўшы: «Сёй-той хоча, каб у жанчын было менш правоў».
• Бескампрамісная пазіцыя: Старшыня Еўракамісіі нагадала пра гістарычную барацьбу за раўнапраўе палоў, роўнае стаўленне і роўную аплату працы. Яна падкрэсліла, што роўнасць — гэта не аднаразовае гістарычнае дасягненне, а працэс, які патрабуе пастаяннай абароны.
• Заява аб супраціве: «Жанчыны не здадуцца. Мы будзем абараняць свае правы. І працягнем кожны дзень абараняць нашы каштоўнасці», — заявіла фон дэр Ляен.

Абарона дзяцей у лічбавым асяроддзі: трагедыя Олеі і Акт аб правах дзяцей

Адной з самых эмацыйных і рэзанансных тэм звароту стала бяспека дзяцей у інтэрнэце.

• Лічбавая залежнасць: Маладыя еўрапейцы праводзяць ля экранаў ад чатырох да шасці гадзін на дзень, трапляючы ў залежнасць ад алгарытмаў і платформаў, распрацаваных для ўтрымання ўвагі. У прамове канстатавалася: «У дзяцей забіраюць дзяцінства».
• Асабістая трагедыя як палітычны трыгер: У якасці прыкладу цяжкіх наступстваў кібербулінгу была прыведзена гісторыя 14-гадовай школьніцы Олеі з Бельгіі, якая скончыла жыццё самагубствам праз цкаванне ў сетцы. Маці загінулай дзяўчынкі сказала: «Я перакананая, што, калі б не гэтыя паўсюдныя сеткі, мая дачка была б жывая. Хопіць».
• Заканадаўчыя меры: ЕС анансаваў прапанову аб прыняцці Акта аб правах дзяцей (Children’s Rights Act), які ўстановіць розныя ўзроўні абароны для розных узроставых груп. Платформам забароняць выкарыстоўваць функцыі, якія выклікаюць залежнасць, і алгарытмы, якія ўцягваюць дзяцей у экстрэмальны кантэнт. IT-гіганты будуць абавязаныя самі даказваць бяспечнасць сваіх сэрвісаў для непаўналетніх.

Дэзінфармацыя, вяршэнства права і міграцыйны баланс

У заключных блоках выступлення былі закрануты пытанні ўстойлівасці дэмакратычных інстытутаў і знешніх рубяжоў ЕС.

• Барацьба з дэзінфармацыяй: Права на свабоднае фарміраванне меркавання і ўдзел у дэмакратыі непасрэдна залежыць ад надзейнасці інфармацыйнага асяроддзя. Дэзінфармацыя і замежнае ўмяшанне названыя прамымі пагрозамі даверу да свабоднай прэсы і дэмакратычнага працэсу.
• Сувязь бюджэту ЕС і правоў чалавека: Захаванне прынцыпу вяршэнства права і фундаментальных правоў абвяшчаецца абавязковай умовай для фінансавання са сродкаў Еўрасаюза — як у бягучым, так і ў будучых бюджэтах.
• Міграцыйная палітыка: Брусель заяўляе пра неабходнасць спалучаць жорсткі кантроль знешніх межаў з няўхільным захаваннем правоў асоб, якія шукаюць прытулку, і стварэннем умоў для бяспечнай і легальнай міграцыі.

Зварот 2026 года дэманструе, што для Еўрапейскага саюза правы чалавека становяцца асноўным фільтрам пры прыняцці любых палітычных, эканамічных і фінансавых рашэнняў. Нягледзячы на тэхналагічныя зрухі і геапалітычны ціск, чалавек і яго годнасць застаюцца галоўным арыенцірам еўрапейскай палітыкі.