З 9 мая! Пра свята, які смярдзіць хлуснёй і прапагандай

Дазвольце мне адразу агаварыцца, што з найвялікшай павагай стаўлюся да памяці пра ўсіх загінулых у ходзе самай страшнай вайны ў чалавечай гісторыі.

Але зноў на носе гэтае палітызаванае данельзя свята, якое смярдзіць не толькі порахам, але яшчэ і хлуснёй ды прапагандай. Таму не магу не выказацца.

Пачнём з таго, што 9 мая — даволі дзіўная дата. Капітуляцыя фашысцкай Германіі была падпісана 8 мая 1945 года. Японія капітулявала 2 верасня, і менавіта ў гэты дзень Другая сусветная вайна афіцыйна скончылася. 

Але саветы свядома выбралі свой уласны дзень, бо стваралі міф пра сваю нібыта асобную вайну — Вялікую Айчынную. Патрэбна гэта было найперш для таго, каб замяць той факт, што ў Другую сусветную СССР уступіў, па сутнасці, на баку Гітлера, у 1939 годзе, заняўшы частку Польшчы. 

З другога боку, гісторыя СССР пачыналася, па сутнасці, у 1917 годзе. Нібыта да дзядулі Леніна нічога не існавала. І вайну вырашылі зрабіць самым яркім з савецкіх патрыятычных міфаў.

Чым больш часу праходзіла, чым менш заставалася жывых сведкаў тых падзей, тым далей гэты міф разыходзіўся з рэальнасцю.

Нявыгадныя падрабязнасці вайны замоўчваліся або проста адмаўляліся. Выгадныя, наадварот, ідэалізаваліся і выпіналіся. Атрыманым, старанна адшліфаваным вынікам нас усіх кармілі з самага дзяцінства. 

Не было ні дзясяткаў мільёнаў загубленых жыццяў, ні загародатрадаў, ні амерыканскай тушонкі, ні ленд-лізу (за які СССР так ніколі і не разлічыўся). Не бралі саветы ў 39 годзе Брэсцкую крэпасць. Не ездзілі па савецкіх дарогах студэбеккеры, не лятаў Пакрышкін на Аэракобры. Беларуская і ўкраінская партызаны ваявалі выключна за саветы. І не займаліся савецкія салдаты ні марадзёрствам, ні рабаваннямі, не гвалцілі жанчын і не забівалі безабаронных.

Жудасная вайна, супярэчлівая і агідная, як і любая іншая, у выніку стала ідэалагічна правільнай, гераічнай і абсалютна чорна-белай. Крок управа, крок улева ад афіцыйнай версіі — роўна здрада. 

Тут, мне здаецца, будзе дарэчы ўспомніць, як я стаў фашыстам яшчэ ў сярэдняй школе.

Нам задалі сачыненне на тэму Вялікай Айчыннай, і я вырашыў выкарыстаць самы эксклюзіўны матэрыял, які быў пад рукой, — успаміны тады яшчэ жывых сваякоў.

Напісаў роўна тое, сведкамі чаго яны былі. Як баяліся партызан мацней, чым нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Бо немцы ніколі не забіралі апошняе. А партызаны, што прыходзілі ноччу, — забіралі. 

Як маю бабулю, якая выпадкова апынулася на полі бою з малодшым братам на руках, вывёў у бяспечнае месца нямецкі салдат.

Як пасля вайны расстралялі аднавяскоўца, героя вайны, за тое, што не захацеў уступаць у калгас.

За гэта сачыненне я атрымаў 5/2. 5 — за памылкі, 2 — за змест. І быў перад усім класам закляймены фашысцкай гадаю. 

Таму што каму патрэбная гэтая праўда? 

Вядома, не варта было яе пісаць. Бо згадваць рэчы, якія не згодныя з афіцыйнай версіяй вайны, — усё роўна што абражаць пачуцці вернікаў. Вернікаў у Вялікую перамогу савецкай зброі ў высакароднай абарончай вайне дзеля выратавання ўсяго добрага ад усяго дрэннага.

Не, зразумейце правільна. Я вельмі рады, што антыгітлераўская кааліцыя перамагла. У людзей, што кіравалі Рэйхам, былі вельмі дзіўныя ідэі пра справядлівы ўлад свету. Судзячы па ўсім, славян таксама лічылі трошкі лішнімі. Разам з яўрэямі, цыганамі і інвалідамі. 

Мая думка ў тым, што тая вайна зусім не была прыгожай. Мне здаецца, увогуле не бывае ні справядлівых войнаў, ні высакародных салдат. Любая вайна перш за ўсё жудасная і агідная. Якось так мы ўладкаваныя, што калі чалавеку даюць у рукі зброю, дазваляюць з яе страляць і кажуць, што нічога за гэта яму не будзе, большасць з нас выяўляе ў сабе вельмі змрочныя рысы. 

І разам з адзінкавым гераізмам і высакароднасцю будуць сотні тысяч выпадкаў зверства і гвалту. 

І пра гэта вельмі важна памятаць.

Бо калі вайну рабіць узнёслую і высакародную, без бруду, вошай, бязлюдных забойстваў, пачварных учынкаў і страшных раненняў, у людзей можа нарадзіцца нездаровае жаданне вярнуць сабе крыху таго былога гераізму.

І замест цалкам дарэчнага лозунга “больш ніколі” можа з’явіцца дзіўнае “можам паўтарыць”. На мерсэдэсах і БМВ пачнуць пісаць “на Берлін”. Медыйныя асобы і просты народ пачнуць вешаць дзе ні папала георгіеўскія стужкі.

І зусім побач, у суседняй краіне можа пачацца новая, страшная, агідная, бязлюдная братазабойчая вайна.

Вось такі дзіўны дзень свята.

Маўкліва і не чокаючыся.

Разбураныя будынкі Берліна, у тым ліку Рэйхстаг, параненыя савецкія салдаты, цяжкія баі апошніх дзён вайны, разгубленыя твары берлінцаў, свята афіцэраў Чырвонай арміі і «непарадны» бок перамогі — усё гэта можна ўбачыць на рэдкіх кадрах Другой сусветнай вайны, якія зрабіў савецкі фатограф Валерый Фамінскі ў красавіку і маі 1945 года. Яго імя і здымкі сталі вядомыя дзякуючы калекцыянеру Артуру Бондару. У гэтым роліку я пакажу вам унікальныя фатаграфіі Другой сусветнай, пракаментую іх, абапіраючыся на подпісы самога Фамінскага, і раскажу, як знаходка вярнула памяць пра аднаго з лепшых фотакарэспандэнтаў Вялікай Айчыннай вайны.